INHOUDSOPGAVE
Wat is het?
Hormoonsubstitutietherapie (HST) is een medische behandeling waarbij één of meer hormonen worden toegediend om specifieke tekorten aan te vullen.
Bij HST dient de arts dus hormonen toe die het lichaam zelf niet in voldoende hoeveelheden kan produceren.
Hoewel HST in tal van situaties nodig kan zijn, is hormoonsubstitutietherapie vooral bekend door het gebruik bij vrouwen in de menopauze.
De behandeling berust op het verband tussen de natuurlijke daling van het oestrogeengehalte tijdens de menopauze en het optreden van klachten zoals opvliegers, nachtelijk zweten, stemmingswisselingen en vaginale droogheid.
Een tekort aan oestrogenen tijdens de menopauze versnelt ook verschillende veranderingen van de huid, waaronder droogheid, atrofie, meer rimpels en een tragere wondgenezing 1.
De daling van het oestrogeengehalte tijdens de menopauze heeft eveneens een ongunstige invloed op de huid, die met hormoonsubstitutietherapie tot op zekere hoogte kan worden gecorrigeerd.
Waarvoor wordt het gebruikt?
Hormoonsubstitutietherapie tijdens de menopauze berust op een zorgvuldig afgestemde toediening van hormonen, zoals oestrogenen en progestagenen* en soms androgenen, om een hormoonspiegel te herstellen die vergelijkbaar is met die tijdens de vruchtbare leeftijd.
Er bestaan veel oestrogeenbehandelingen. Ze kunnen natuurlijke hormonen uit de menselijke eierstok bevatten, zoals oestradiol en oestriol, of geconjugeerde paardenoestrogenen.
Een arts kan hormoonsubstitutietherapie bijvoorbeeld voorschrijven voor de behandeling van:
- vasomotorische overgangsklachten, zoals opvliegers en nachtelijk zweten;
- het urogenitale menopauzesyndroom, vroeger vaginale en vulvaire atrofie genoemd.
Naast het verlichten van overgangsklachten kan hormoonsubstitutietherapie de botdichtheid behouden, osteoporose helpen voorkomen, en mogelijk preventieve voordelen bieden tegen darmkanker, depressie, diabetes, hart- en vaatziekten en cognitieve achteruitgang 2.
De behandeling is echter niet onomstreden.
Vooral bij langdurig gebruik, langer dan 5 jaar, of wanneer de behandeling na 60-65 jaar wordt gestart, is HST in verband gebracht met een hoger risico op andere gezondheidsproblemen, zoals hart- en vaatziekten, borst-, eierstok- en baarmoederslijmvlieskanker, trombo-embolische beroerte, galblaasaandoeningen, dementie en urine-incontinentie 3.
* Een progestageen wordt specifiek aan een oestrogeenbehandeling toegevoegd wanneer de baarmoeder nog aanwezig is, om het risico op verdikking en kanker van het baarmoederslijmvlies te verlagen. Oestrogenen alleen zouden het endometrium laten groeien, terwijl progestagenen die groei stabiliseren en abnormale woekering tegengaan.
Huid en menopauze
Het is bekend dat oestrogenen de aanmaak van collageen en elastine stimuleren. Deze bestanddelen zorgen voor de stevigheid en elasticiteit van een jonge huid.
Door het verlies van oestrogenen tijdens de menopauze versnellen leeftijdsgebonden huidveranderingen:
- de epidermis en de dermis worden dunner;
- het gehalte aan collageen en elastine neemt af;
- de gezamenlijke invloed van deze veranderingen leidt tot droogheid en jeuk, rimpels en een kwetsbare huid.
Collageen vormt ongeveer 80% van het droge gewicht van de huid en geeft de dermis treksterkte, dus weerstand tegen scheuren door uitrekking.
Onderzoek wijst erop dat tot 30% van het huidcollageen verloren gaat in de eerste 5 jaar na de menopauze 4; daarna neemt het jaarlijks met ongeveer 2% af 5.
Hoewel het collageengehalte van nature met de leeftijd afneemt, wordt aangenomen dat deze daling bij vrouwen in de menopauze vooral samenhangt met het tekort aan oestrogenen 6.
Voordelen van HST voor huid en haar
Het belang van oestrogenen voor een gezonde en mooie huid wijst erop dat hormoonsubstitutietherapie huidverschijnselen van de menopauze kan verminderen, zoals atrofie, oftewel dunner worden, een droge huid en rimpels.
Verschillende onderzoeken hebben deze mogelijkheid onderzocht.
Een observationeel onderzoek onder meer dan 3.000 vrouwen stelde vast dat HST, vergeleken met niet-gebruiksters, samenhing met een statistisch significante vermindering van huiddroogheid en rimpels, maar niet van huidatrofie 7.
Volgens een overzicht is herhaaldelijk aangetoond dat oestrogeenbehandeling bij postmenopauzale vrouwen het collageengehalte, de huiddikte en de huidelasticiteit verhoogt. Ook de gegevens over het effect van oestrogenen op het watergehalte van de huid zijn veelbelovend 8.
Een onderzoek naar topische hormoonsubstitutietherapie dat 4,8 jaar duurde, stelde op verschillende lichaamsdelen een toename van de huiddikte met 7% tot 15% vast 9.
Een ander gerandomiseerd dubbelblind onderzoek met orale geconjugeerde oestrogenen vond een toename van de huiddikte met 30% na slechts 12 maanden 10.
Volgens een systematische review en meta-analyse van 15 onderzoeken met 1.589 patiënten verhoogt hormoonsubstitutietherapie tijdens de menopauze de huidelasticiteit en het collageengehalte, waardoor rimpels minder ernstig worden en de huid dikker en steviger wordt 11a.
Kortdurende hormoonbehandelingen lijken de huidstructuur echter maar beperkt te verbeteren. De grootste preventie van huidveroudering lijkt op te treden wanneer HST tijdens de perimenopauze, de periode vóór de menopauze, wordt gestart 11.
Bijwerkingen
Hoewel systemische hormoonsubstitutietherapie negatieve gevolgen van de menopauze, zoals droogheid en atrofie van huid en vagina, kan omkeren, maken de verschillende risico’s, vooral hyperplasie of kanker van het endometrium en zorgen over een verhoogd risico op dementie en borst- en eierstokkanker, specifiek gebruik voor huidklachten ongeschikt 12.
Daarom is hormoonsubstitutietherapie niet goedgekeurd voor de behandeling van huidklachten en zouden vrouwen er niet uitsluitend voor moeten kiezen om door de menopauze veroorzaakte huidproblemen te verbeteren.
Een arts kan HST wel adviseren bij hinderlijke matige tot ernstige vasomotorische overgangsklachten en/of een sterk verhoogd risico op osteoporose.
| Mogelijke bijwerkingen van hormoonsubstitutietherapie tijdens de menopauze 12 | |
| Vaak | Soms |
|
|
Kwantificering van het risico
Over het algemeen wordt het risico op bijwerkingen beïnvloed door verschillende factoren, waaronder het type of de combinatie van hormonen, de toedieningsvorm, bijvoorbeeld een tablet, pleister of vaginale crème, de leeftijd van de vrouw of de tijd sinds het begin van de menopauze, haar persoonlijke medische voorgeschiedenis en familiaire aanleg voor bepaalde aandoeningen.
Lokale hormoonsubstitutietherapie in de vagina wordt bijvoorbeeld nauwelijks in het bloed opgenomen en lijkt niet bij te dragen aan de hierboven genoemde risico’s. Daardoor helpt deze vorm evenmin tegen opvliegers 42, 3.
De keuze om al dan niet hormoonsubstitutietherapie te gebruiken moet uiteindelijk samen met een arts worden gemaakt. Die kan per geval beoordelen of de behandeling in de specifieke situatie geschikt is.
De gegevens in de tabel moeten daarom uitsluitend als indicatief worden beschouwd.
Deze gegevens zijn afkomstig uit een review van 23 onderzoeken, gepubliceerd in 2022, en geven de verwachte toe- of afname van bepaalde aandoeningen weer per 1.000 postmenopauzale vrouwen die gedurende 5-7 jaar met hormoonsubstitutietherapie worden behandeld 39. Tussen haakjes staat de verandering in risico voor elke aandoening.
| Oestrogenen * | Oestrogenen + progesteron | |
|---|---|---|
| Diabetes | -15 gevallen (-14%) | -8 gevallen (-16%) |
| Botbreuken | -39 gevallen (-27,5%) | -23 gevallen (-21%) |
| Darmkanker | Geen verschil | -3 gevallen (-36,5%) |
| Invasieve borstkanker | Geen verschil | +5 gevallen (+27%) |
| Veneuze trombo-embolie | +8 gevallen (+42.5%) | +12 gevallen (+95%) |
| Galblaasaandoeningen | +38 gevallen (+51%) | + 26 gevallen (+56%) |
| Urine-incontinentie | +89 gevallen (+61%) | +56 gevallen (+49%) |
| Beroerte | +8 gevallen (+33%) | +5 gevallen (+38,5%) |
| Dementie | Geen verschil | +9 gevallen (+97%) |
Belangrijke opmerkingen
- * Zoals vermeld is gebruik van uitsluitend oestrogenen alleen geschikt voor vrouwen bij wie de baarmoeder is verwijderd.
- De tabelgegevens zijn vooral gebaseerd op onderzoeken met orale HST bij postmenopauzale vrouwen ouder dan 60 jaar. Sommige onderzoeken wijzen erop dat, wanneer HST binnen 10 jaar na het begin van de menopauze of vóór 60 jaar wordt gestart, het extra risico op beroerte of dementie minimaal of afwezig is 40, 41, 42.
- Observationeel onderzoek suggereert bovendien dat transdermale HST, bijvoorbeeld een gel of huidpleister, mogelijk niet hetzelfde risico op bloedstolsels geeft als orale HST 43, 44. Dit kan samenhangen met de manier waarop de geneesmiddelen met de lever interageren.
- Ten slotte moet worden bedacht dat na het stoppen met hormoonsubstitutietherapie de vasomotorische klachten terugkeren bij meer dan de helft van de vrouwen die er vóór de behandeling last van hadden 44a. Er bestaat dus een reële kans dat overgangsklachten na het staken opnieuw optreden.
Contra-indicaties
Contra-indicaties voor orale of transdermale oestrogeenbehandeling kunnen zijn 13:
- bekende of vermoede borstkanker, of een voorgeschiedenis van borstkanker;
- bekende of vermoede voorgeschiedenis van een andere oestrogeenafhankelijke kanker, bijvoorbeeld baarmoederkanker. Vrouwen die een hysterectomie hebben ondergaan en geen resterende ziekteverschijnselen hebben, kunnen nog steeds voor HST in aanmerking komen;
- actieve diepe veneuze trombose, of een voorgeschiedenis van diepe veneuze trombose of longembolie;
- een voorgeschiedenis van bloedstollingsstoornissen, waarvan dragerschap van de factor V-Leidenmutatie een van de meest voorkomende is;
- actieve of vroegere arteriële trombotische aandoeningen, zoals een hartinfarct of beroerte;
- chronische leverziekte of leverfunctiestoornis;
- migraine met aura.
Deze contra-indicaties gelden niet voor transvaginale oestrogeenbehandelingen, omdat de serumconcentratie van via deze route opgenomen oestrogenen uiterst laag is 13.
Zijn er alternatieven?
Topische oestrogeentherapie
Bij topische oestrogeentherapie worden pleisters, crèmes of gels met oestrogenen op de huid of rechtstreeks in de vagina en op de vulva aangebracht.
Net als orale oestrogenen blijken topische oestrogenen de hoeveelheid collageen en hyaluronzuur te verhogen, de elasticiteit en dikte van de huid te verbeteren en rimpels te verminderen 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 1.
Over het algemeen wordt aangenomen dat lokale of topische oestrogeenbehandelingen maar weinig systemisch worden opgenomen en samenhangen met een lager risico op endometriumhyperplasie of trombo-embolische voorvallen 20, 21.
Selectieve oestrogeenreceptormodulatoren
Alternatieven voor hormoonsubstitutietherapie, zoals selectieve oestrogeenreceptormodulatoren (SERM’s, bijvoorbeeld raloxifeen), lijken de collageensynthese in dermale fibroblasten te verhogen en de huidelasticiteit te verbeteren 17, 39.
Over het algemeen is aangetoond dat lokale toepassing van oestrogene verbindingen die als SERM bekendstaan beschadiging van de gezichtshuid kan herstellen en voorkomen. Veel plantaardige stoffen, fyto-oestrogenen zoals isoflavonen, bezitten deze SERM-eigenschap zonder onaanvaardbare bijwerkingen 39a.
Gebruik van topische isoflavonen
Fyto-oestrogenen vormen een grote familie plantaardige moleculen met een oestrogeenachtige werking.
De bekendste en meest gebruikte zijn isoflavonen.
Polito et al. stelden dat isoflavonen mogelijk even doeltreffend zijn als oestrogeensubstitutietherapie bij het omkeren van huidveranderingen die met de menopauze samenhangen 22.
Bij toepassing van een gel met 4% genisteïne werden bijvoorbeeld klinische voordelen gezien in de vorm van een hogere hyaluronzuurconcentratie en meer collageensynthese 23, 15.
Onderzoek heeft bovendien aangetoond dat sommige lokaal aangebrachte fyto-oestrogenen zich als oestrogenen gedragen: ze stimuleren de groei van de epidermis en de collageensynthese en verminderen de enzymatische afbraak van collageen 24.
De biologische potentie van isoflavonen is echter aanzienlijk lager dan die van synthetische oestrogenen, waardoor de voordelen kleiner zijn dan bij topische hormoontherapie 15.
Een onderzoek naar patiënttevredenheid na een geblindeerde behandeling liet bijvoorbeeld zien dat 88% van de met oestrogenen behandelde deelnemers verbetering van de huid zag, tegenover 50% van de vrouwen die een isoflavonengel met 4% genisteïne hadden gebruikt 16.
Orale isoflavonen
In een dubbelblind, placebogecontroleerd onderzoek werden 26 vrouwen tussen 30 en 40 jaar willekeurig ingedeeld om dagelijks 40 mg isoflavonen of een placebo te krijgen gedurende 12 weken. De isoflavonen bleken fijne rimpels en de huidelasticiteit te verbeteren 19.
Een pilotonderzoek onder 30 postmenopauzale vrouwen beoordeelde de huideffecten van 100 mg/dag isoflavonrijk soja-extract dat zes maanden lang oraal werd ingenomen 20. De behandeling leidde tot:
- een toename van de epidermisdikte met 9,46% bij 23 patiënten;
- meer collageen in de dermis bij 25 vrouwen;
- meer elastische vezels bij 22 vrouwen;
- meer bloedvaten bij 21 vrouwen.
Een onderzoek naar orale inname van S-equol, 10 mg/dag gedurende 12 weken, suggereerde dat deze isoflavon de huidveroudering bij postmenopauzale vrouwen mogelijk tegengaat door de omvang en diepte van rimpels te verminderen 7.
Volgens een recente review van 30 gerandomiseerde gecontroleerde onderzoeken hadden topische en orale sojaderivaten gunstige effecten op uiteenlopende dermatologische parameters, waaronder chronologische veroudering of lichtveroudering, de toestand van de huidbarrière, hydratatie, hyperpigmentatie, de samenstelling van het huidnetwerk, erytheem, haar- en nagelparameters en het aantal acnelaesies 7a.
Collageen- en hyaluronzuursupplementen
Verschillende klinische onderzoeken hebben aangetoond dat drinkbare collageensupplementen kunnen helpen om de veroudering van de huid te vertragen, rimpels en droogheid te verminderen en de elasticiteit te verbeteren 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31, 32.
Een onderzoek bij 18 vrouwen in de menopauze wees uit dat een drinkbaar collageensupplement van 5 g per dosis gedurende 12 weken de huidhydratatie verhoogde en de rimpeldiepte aanzienlijk verminderde ten opzichte van een controlegroep 33.
De effecten van deze collageensupplementen zijn toegeschreven aan hun vermogen om het lichaam te stimuleren meer collageen te produceren 34, 35.
Ook inname van hyaluronzuur kan de afname ervan in de huid helpen voorkomen door het lichaam extra voorlopers te leveren die in de huid kunnen worden ingebouwd 36, 37.
Doses van 120-240 mg hyaluronzuur per dag gedurende minstens één maand bleken de huidhydratatie aanzienlijk te verhogen en een droge huid bij volwassenen te verminderen 38.