Panthenol | Eigenschappen | Tegen huidveroudering

Wat is panthenol?

Panthenol is de voorloper van vitamine B5.

In levende organismen wordt het snel geoxideerd en omgezet in pantotheenzuur.

Het eveneens als provitamine B5 bekende panthenol wordt in de chemie aangeduid als pantothenol.

Het is de alcoholanaloog van pantotheenzuur, dat beter bekendstaat als vitamine B5.

De verschillende benamingen voor panthenol

In de INCI-lijst op cosmeticaverpakkingen kan panthenol onder verschillende namen voorkomen:

• dexpanthenol (om aan te geven dat het om de optische D-isomeer van panthenol gaat);
• D-pantothenylalcohol;
• butanamide;
• alcoholanaloog van pantotheenzuur;
• provitamine B5.

Omdat het een provitamine is, kunnen de effecten van panthenol op de huid voortkomen uit zijn functie als voorloper van vitamine B5.

Uiterlijk

Bij kamertemperatuur is panthenol een transparante, geurloze, enigszins bittere en stroperige vloeistof.

De zouten van pantotheenzuur zijn daarentegen witte poeders, die oplosbaar zijn in water en alcohol en enigszins oplosbaar in glycerine en di-ethylether.

Functies

Stofwisselingsfuncties

Pantotheenzuur is een bestanddeel van co-enzym A, dat betrokken is bij de overdracht van de acylgroep* tijdens de biosynthese van vetzuren en de gluconeogenese.

Omdat panthenol wordt gebruikt voor de biosynthese van co-enzym A, speelt het een belangrijke rol in talrijke enzymatische reacties en dus ook bij de celgroei ¹; panthenol:

• bevordert de aanmaak van lipiden;
• bevordert de re-epithelialisatie (wondgenezing);
• stimuleert de vermeerdering van fibroblasten* in de huid (cellen van de lederhuid).

Vanwege deze functies wordt panthenol beschouwd als een werkzame stof tegen huidveroudering.

Cosmetische functies

In cosmetica wordt panthenol gebruikt vanwege de volgende eigenschappen:

• kalmerend en verzachtend, omdat het ontstoken weefsel kan verzachten;
• ontstekingsremmend, omdat het roodheid door uv-straling vermindert;
• vochtbindend, omdat het water aantrekt en op de huid vasthoudt;
• vochtinbrengend, omdat het de wateropname door de huid bevordert;
• elasticiteitsbevorderend, omdat het fibroblasten stimuleert om elastische vezels aan te maken en de huid zacht en soepel houdt;
• huidherstellend ²: panthenol stimuleert de wondgenezing door de aanmaak van cellen van de extracellulaire matrix te bevorderen;
• barrièreversterkend en beschermend: het vormt een barrière tegen huidirritatie en vochtverlies;
• jeukstillend, vooral bij jeuk door brandwonden, beten, eczeem enzovoort;
• verzachtend, omdat panthenol de huid soepel maakt en lichte irritaties vermindert;
• conditionerend voor het haar, dat daardoor glanzender en zijdezachter wordt.

Cosmetische toepassingen

Vanwege zijn eigenschappen wordt panthenol verwerkt in zalven, lotions, zonbeschermingsproducten, shampoos, neussprays, oogdruppels en reinigingsvloeistoffen voor contactlenzen.

Daarnaast is panthenol een bestanddeel van talrijke make-upproducten, zoals lippenstift, mascara en foundation.

Panthenol maakt ook deel uit van het vochtinbrengende en verzachtende complex van de gezichts- en lichaamscrèmes van X115^®.

Panthenol en verwante werkzame stoffen

In cosmetische producten wordt panthenol ook gebruikt als anti-agingstof. Het wordt vaak gecombineerd met hyaluronzuur, een sterk vochtinbrengende stof die veel wordt gebruikt in anti-agingcrèmes en gezichtsserums tegen huidveroudering.

Panthenol wordt ook vaak gecombineerd met allantoïne, een kalmerende, beschermende en re-epithelialiserende stof die de wondgenezing kan versnellen.

Panthenol wordt aan veel cosmetische producten toegevoegd om de irriterende werking van geurstoffen, conserveermiddelen en oppervlakteactieve stoffen en de bijwerkingen van behandelingen met retinoïden te verminderen (bijvoorbeeld crèmes met vitamine A of retinoïnezuur).

Panthenol in lichaamsverzorging

Het National Center for Biotechnology Information vermeldt panthenol als een van de huidbeschermende stoffen met ontstekingsremmende eigenschappen ³.

In cosmetische formuleringen wordt panthenol gebruikt bij:

• zonnebrand;
• lichte brandwonden;
• beten en steken;
• tintelingen;
• huidbeschadigingen en huidaandoeningen (in concentraties van 2 tot 5%) ⁴;
• tatoeages: crèmes en zalven met panthenol zijn ook geschikt om de huid na een tatoeage te hydrateren;
• kloven aan de tepel;
• zweren van het vaginale slijmvlies;
• beschadigingen van de slijmvliezen;
• luierdermatitis;
• netelroos door gifsumak;
• irritatie door scheren;
• eczeem.

Panthenol in haarverzorgingsproducten

In haarverzorgingsproducten is panthenol een veelgebruikt bestanddeel van commerciële shampoos en conditioners. Het wordt gebruikt in concentraties van 0,1 tot 1%, omdat het het haaroppervlak afsluit, de haarschacht gladmaakt en glans geeft.

Daarnaast helpt het het haar tegen invloeden van buitenaf te beschermen, maakt het doorkammen gemakkelijker en ondersteunt het de houdbaarheid van het kapsel.

Panthenol is daarom geschikt voor de verzorging van:

• dof haar;
• droog en broos haar;
• verzwakt haar.

Een studie ⁵ liet zien dat panthenol mogelijk kan helpen om de voor veroudering kenmerkende verdunning van het haar te vertragen.

Panthenol in nagelverzorgingsproducten

Net als haar bestaan nagels uit keratine. Panthenol kan daarom de nagels van handen en voeten versterken.

Panthenol wordt daarom gebruikt in handcrèmes en nagelriemolie voor:

• doffe, glansloze nagels (kenmerkende gevolgen van chronologische veroudering, oftewel genetisch bepaalde veroudering waaraan iedereen blootstaat, onafhankelijk van leeftijd, luchtvervuiling en uv-straling);
• broze nagels.

Een studie ⁶ toonde aan dat panthenol op de nagel kan helpen om deze te hydrateren en breuk te voorkomen.

Werkzaamheid en voordelen

In een klinische studie brachten 110 personen met een gevoelige gezichtshuid tweemaal daags een crème met panthenol, prebiotica en een probiotisch lysaat aan.

Na 28 behandeldagen verbeterde de huidconditie. Er waren vooral voordelen zichtbaar in meerdere parameters van de huidbarrière: de oppervlakkige huidhydratatie en het talggehalte namen toe, terwijl het transepidermaal waterverlies en de roodheid van de huid afnamen ^6a.

Een studie met 177 deelnemers onderzocht de werkzaamheid en veiligheid van een met panthenol verrijkt gezichtsmasker bij verschillende huidproblemen ^6b.

1. In de subgroep met een droge en gevoelige huid namen de hydratatie en het talggehalte toe en nam de roodheid af.
2. In de subgroep met een vette en gevoelige huid werd de talgproductie gereguleerd en verbeterde de huidhydratatie.
3. In de subgroep met een vette, acnegevoelige huid namen het talggehalte, roodheid, TEWL, postinflammatoir erytheem en hyperpigmentatie af.

Een studie vergeleek dexpanthenol met de standaardbehandeling met hydrocortison als alternatieve behandeling voor atopische dermatitis. Over het geheel genomen werd geconcludeerd dat dexpanthenol lichte tot matige atopische dermatitis bij kinderen mogelijk kan behandelen ¹³.

Andere onderzoeken wijzen erop dat cosmetica met dexpanthenol nuttig kunnen zijn bij het beheersen van mucocutane bijwerkingen van een behandeling met isotretinoïne ¹⁴. Deze behandeling wordt tegen acne gebruikt; mucocutane bijwerkingen zijn onder meer droge slijmvliezen, cheilitis en een droge huid.

Plaatselijk aangebrachte dexpanthenol is ook aanbevolen voor de behandeling van kleine, oppervlakkige wonden ³. Het versnelt de wondgenezing door snelle re-epithelialisatie en herstel van de huidbarrière na een verwonding ¹⁵.

Plaatselijk aangebrachte dexpanthenol is daarom een geschikte behandelingsoptie voor oppervlakkige wonden na esthetisch-medische procedures (zoals laserresurfacing of dermabrasie).

Veiligheid en verdraagbaarheid

Panthenol wordt zeer goed verdragen, is niet toxisch of sensibiliserend en irriteert de huid niet.

De allergische contactdermatitis die door dexpanthenol wordt veroorzaakt, geldt als zeldzaam.

Door het brede gebruik en de frequente blootstelling kan contactallergie echter minder zeldzaam zijn dan gedacht. In een Portugese studie trad deze op bij 1,2% van 2.171 onderzochte patiënten ⁷.

Over het algemeen worden concentraties van minder dan 5% in producten voor plaatselijk gebruik goed verdragen.

Is panthenol schadelijk?

Meerdere internationale instanties hebben de cosmetische veiligheid en verdraagbaarheid van panthenol zorgvuldig onderzocht:

• Zowel de Amerikaanse FDA (Food and Drug Administration) als de Europese Commissie voor cosmetische ingrediënten ⁷ hebben het gebruik van panthenol in cosmetica goedgekeurd;
• de National Institutes of Health classificeren het voor plaatselijke toepassingen in het algemeen en als neusspray als ‘mogelijk veilig’;
• de FDA beschouwt panthenol ook als ‘mogelijk veilig’ wanneer het als voedingsingrediënt of voedingssupplement wordt ingenomen ⁸; daarbij moet worden bedacht dat oraal ingenomen panthenol niet dezelfde voordelen biedt als plaatselijke toepassing;
• ook voor plaatselijke toepassing bij kinderen geldt het als ‘mogelijk veilig’;
• in 2017 stelde de Cosmetic Ingredient Review — een andere consumentenbeschermingsorganisatie — een deskundigenpanel samen om de veiligheid van plaatselijk aangebrachte panthenol te beoordelen. Het panel vond geen belangrijke aanwijzingen voor gevaren van cosmetica met panthenol. Afgezien van allergiegevallen kan de stof daarom als niet-irriterend voor de huid worden beschouwd.

Conclusie en samenvatting

De tabel vat de belangrijkste eigenschappen van panthenol samen.

Vitamine E tegen huidverouderingLiponzuur tegen huidveroudering