INHOUD VAN HET ARTIKEL
Wat is niacinamide?
Niacine, ook vitamine B3 genoemd, is de laatste jaren herontdekt, niet alleen vanwege de bekende voedingswaarde, maar ook vanwege de voordelen bij toepassing op de huid.
Historisch werd vitamine B3 ook aangeduid als vitamine PP. De afkorting staat voor Pellagra-Preventing en onderstreept het belang ervan bij het voorkomen van pellagra (een aandoening met diarree, dementie en dermatitis).
Plaatselijk aangebrachte niacinamide kan helpen bij bepaalde huidaandoeningen, zoals acne en eczeem, en kan huidveroudering tegengaan.
Niacine en niacinamide
Vitamine B3 komt in 2 hoofdvormen voor, die als cosmeceutische ingrediënten kunnen worden gebruikt:
- nicotinezuur (of niacine in engere zin): in zeer hoge doses wordt nicotinezuur als geneesmiddel gebruikt om het cholesterolgehalte in het bloed te verlagen 1;
- niacinamide (of nicotinamide): anders dan nicotinezuur verlaagt niacinamide het cholesterol niet. Het kan wel het huidbeeld verbeteren, helpen bij psoriasis en het risico op niet-melanoom huidkanker verminderen 2, 3.
Vitamine B3 komt doorgaans voor 4:
- als niacinamide in dierlijke voedingsmiddelen, zoals vlees en gevogelte;
- als nicotinezuur in plantaardige voedingsmiddelen, zoals noten, zaden en groene bladgroenten.
Eigenschappen van nicotinezuur
Orale inname
Nicotinezuur is vooral vanuit farmacologisch oogpunt interessant.
Zeer hoge doses nicotinezuur — meer dan 100 maal de aanbevolen dagelijkse hoeveelheid — zijn nuttige behandelingen bij dyslipidemieën. Ze kunnen het slechte cholesterol (-10-25%) en de triglyceriden (-20-50%) verlagen en het goede cholesterol (+10-30%) verhogen. Deze effecten lijken echter niet samen te gaan met minder cardiovasculaire gebeurtenissen of een lagere sterfte 5.
Helaas kan de orale inname van megadoses bijwerkingen veroorzaken, zoals vaatverwijding, opvliegers, jeuk en roodheid, die bij niacinamide niet optreden.
Geneesmiddelen of voedingssupplementen met nicotinezuur kunnen door verwijding van de bloedvaten roodheid van het gezicht, de borst of de hals veroorzaken. Ook tintelingen, een branderig gevoel of pijn zijn mogelijk 6.
Nicotinamide heeft deze lipidenverlagende werking niet, omdat het niet bindt aan de receptoren waarmee nicotinezuur het lipidenprofiel beïnvloedt. Het wordt daarentegen beter verdragen, omdat het de kenmerkende opvliegers en huidroodheid niet veroorzaakt.
Plaatselijke toepassing
Nicotinezuur kan de celdifferentiatie en de barrièrefunctie van de huid bevorderen en lichtschade en andere aandoeningen verbeteren die samenhangen met een verstoorde huidbarrière.
De gegevens over dit ingrediënt zijn echter beperkt, terwijl niacinamide voor cosmetische toepassingen veel beter is onderzocht.
Eigenschappen van niacinamide
Niacinamide, ook nicotinamide genoemd, is een voorloper van de belangrijke cofactoren NAD en de gefosforyleerde derivaten daarvan (NADP), die betrokken zijn bij meer dan 40 cellulaire biochemische redoxreacties.
Voor de huid is waargenomen dat niacinamide 1:
- de aanmaak van ceramiden verbetert;
- de differentiatie van keratinocyten versnelt en hun door oxidatieve stress veroorzaakte veroudering voorkomt;
- ontstekingsremmende eigenschappen bezit en de productie van ontstekings- en senescentiegerelateerde biomarkers (zoals IL-1 alfa, IL-6 en IL-8) kan verminderen;
- bij plaatselijke toepassing gemakkelijk in de huid dringt en de lokale NADH-spiegels verhoogt.
Zowel plaatselijk aangebracht als oraal ingenomen als voedingssupplement heeft niacinamide ontstekingsremmende en anti-agingeffecten op de huid 7.
Biologische effecten
De gunstige effecten van nicotinamide kunnen worden toegeschreven aan de verschillende biochemische en fysiologische eigenschappen.
- Het geldt als een nuttige stof bij ontstekingsziekten van de huid die worden veroorzaakt door de vorming van antilichamen.
- Het werkt als antioxidant, omdat het een belangrijk bestanddeel is van co-enzymen die betrokken zijn bij het zuurstoftransport.
- Het vermindert de talgproductie, een van de pathogenetische factoren van acne.
- Het verhoogt de aanmaak van keratine en ceramiden en versnelt de differentiatie van keratinocyten, waardoor de dermo-epidermale functie verbetert.
- Het verhoogt de huidhydratatie en remt fotocarcinogenese.
Werkingsmechanisme
Het werkingsmechanisme van niacinamide lijkt verband te houden met de functie als voorloper van de NAD-co-enzymfamilie, waaruit talrijke gunstige effecten voortkomen. Door het niveau van dit co-enzym met een sterk antioxidatief vermogen te verhogen, werkt niacinamide tegen vrije radicalen.
Daarnaast kan het de barrièrefunctie van de opperhuid via 2 mechanismen verbeteren:
- door de aanmaak van ceramiden en andere cellipiden te verhogen via een grotere activiteit van serinepalmitoyltransferase (het snelheidsbepalende enzym van de sfingolipidensynthese);
- door de differentiatie van keratinocyten te stimuleren (vooral keratine K1), waardoor de celvernieuwing toeneemt.
Daardoor verbeteren de structuur en functie van de huidbarrière; de TEWL neemt af, terwijl het vochtgehalte en de elasticiteit van de huid toenemen.
Ook is aangetoond dat niacinamide de aanmaak stimuleert van belangrijke bestanddelen van de dermale matrix, waaronder collageen en glycosaminoglycanen, die kunnen bijdragen aan het verminderen van rimpels 21a.
Niacinamide is ook onderzocht als gel van 4% bij matig inflammatoire acne en bleek even werkzaam als een gel met 1% clindamycine 22.
Deze ontstekingsremmende werking berust waarschijnlijk op complexe multifactoriële mechanismen, waaronder remming van de afgifte van histamine, de chemotaxis van leukocyten en de transformatie van lymfocyten.
In een in-vitrostudie verlengde niacinamide de replicatieve levensduur van menselijke fibroblasten. Dit kan deels samenhangen met een tragere verkorting van de telomeren 22a.
Cosmetische toepassingen
Nicotinamide wordt gebruikt bij veelvoorkomende aandoeningen, waaronder:
- acne;
- seborroïsche dermatitis;
- rosacea;
- atopische dermatitis en contactdermatitis;
- hyperpigmentatie;
- en in anti-agingformuleringen.
Dankzij de oplosbaarheid in water en de stabiliteit tegenover licht en zuurstof is nicotinamide gemakkelijk te formuleren en wordt het ook in hoge concentraties goed door de huid verdragen.
Effecten op de huid
Plaatselijke behandelingen met niacinamide kunnen erytheem en couperose verminderen. Door de huidbarrière te versterken neemt de irritatie af, waardoor ook de roodheid vermindert.
In twee klinische studies met meer dan 75 personen met acne rosacea verminderde een plaatselijke niacinamidegel schilfering, roodheid, huidafwijkingen en irritatie, terwijl de hydratatie en toestand van de huidbarrière verbeterden 8, 9. Daardoor is niacinamide een populair alternatief voor orale of plaatselijke antibiotica bij acne of rosacea 10, 11.
Tegen zonneschade en hyperpigmentatie
De leeftijdsgebonden vergeling van de huid kan het gevolg zijn van spontane oxidatiereacties tussen eiwitten en suikers, die worden aangeduid als de ‘maillardreactie’. De daarbij gevormde geelbruine Amadori-producten kunnen zich als reactie op oxidatieve verouderingsstress ophopen in matrixbestanddelen zoals collageen.
Door zijn antioxidatieve eigenschappen remt niacinamide oxidatiereacties en vermindert het de vergeling van de huid.
Bij achttien Japanse vrouwen met hyperpigmentatie werd de ene gezichtshelft behandeld met 5% niacinamide en de andere alleen met de cosmetische basis. Na acht weken was de hyperpigmentatie aan de met niacinamide behandelde zijde duidelijk lichter dan aan de zijde met alleen het vehiculum 12.
Niacine helpt om huidcellen tegen zonneschade te beschermen, ongeacht of het oraal wordt ingenomen of als lotion wordt aangebracht 13.
Een studie liet zien dat tweemaal daags 500 mg nicotinamide de incidentie van niet-melanoom huidkanker bij hoogrisicopersonen verlaagde 3.
Huidkanker
Volgens een retrospectieve cohortstudie onder veteranen met niet-melanoom huidkanker in de voorgeschiedenis hing de inname van nicotinamide (een vorm van vitamine B3) samen met een 14% lager risico op terugkeer 13a.
Eerder liet een RCT met 386 deelnemers met huidkanker in de voorgeschiedenis zien dat suppletie met nicotinamide (0,5 g/dag) het risico op terugkeer met 23% verminderde 13b. Dezelfde dosis nicotinamide verlaagde bovendien het risico op huidkanker met 86% in een studie met 74 deelnemers met actinische keratose in de voorgeschiedenis 13c.
Volgens een meta-analyse uit 2022 van 5 RCT’s met in totaal 552 risicodeelnemers hing nicotinamide samen met een daling van het risico op huidkanker met 50% 13d. Een andere meta-analyse uit 2023 concludeerde echter dat nicotinamide geen effect heeft op het risico op niet-melanoom huidkanker 13e.
Niacinamide, psoriasis en dermatitis
In een klinische studie met 66 personen verbeterde plaatselijk aangebrachte niacinamide samen met een synthetische vorm van vitamine D (calcipotriol) de psoriasis in 50% van de gevallen, terwijl in de placebogroep 19% positief reageerde 15.
Een crème met 2% niacinamide, die gedurende 2 maanden tweemaal daags werd aangebracht, verminderde bij 28 patiënten met atopische dermatitis het vochtverlies van de huid en verbeterde de huidhydratatie 16.
In een studie met 48 personen met seborroïsche dermatitis in het gezicht verminderde een crème met 4% niacinamide, die gedurende 3 maanden eenmaal daags werd aangebracht, klachten zoals roodheid en schilfering met 75%, tegenover 35% met een placebocrème 17.
Bescherming tegen zonneschade
In een klinische RCT werden 40 vrouwen gedurende twee weken op de rug voorbehandeld met 5% niacinamide en vervolgens blootgesteld aan een kunstmatige UVB-bron. Vergeleken met de groep die alleen het vehiculum kreeg (cosmeticum zonder niacinamide), namen de plaatselijke roodheid en ontstekingsmarkers van de huid af 17a.
Werking tegen rimpels
Plaatselijke behandelingen met niacinamide verbeteren rimpels en fijne lijntjes.
Rimpels ontstaan vooral door een afname van de cellagen van de opperhuid en van bestanddelen van de lederhuid en door een verminderde aanmaak van eiwitten en collageen. Een tekort aan keratine, filaggrine en involucrine schaadt de elasticiteit, hydratatie en barrièrefunctie van de huid.
Niacinamide verbetert fijne lijntjes en rimpels door de hoeveelheid cutane GAG te verminderen en de aanmaak van collageen en dermale eiwitten te verhogen.
Onderzoeken naar de werkzaamheid
Talrijke onderzoeken tonen de werkzaamheid van niacinamide als cosmeceutische antirimpelstof.
Meerdere klinische studies bevestigden dat niacinamide zichtbare tekenen van huidveroudering verbetert: het uiterlijk, de structuur en elasticiteit van de huid verbeterden, terwijl rimpels, hyperpigmentatievlekken en roodheid afnamen.
Zo leidde een crème met 3,5% niacinamide ten opzichte van placebo na 4 weken tot een vermindering van de huidruwheid met 14,8% 18.
In een klinische studie met 50 witte vrouwen met lichtbeschadigde huid werd op één gezichtshelft een crème met 5% niacinamide 2 keer per dag gedurende 12 weken aangebracht; de andere helft diende als placebocontrole. De resultaten lieten verbeteringen zien in rimpels en fijne lijntjes, roodheid, hyperpigmentatie, vergeling en de elasticiteit van de huid 20.
In drie klinische studies met in totaal 130 vrouwen verminderde plaatselijk aangebrachte niacinamide rimpels, fijne lijntjes en huidroodheid en verbeterde het tegelijkertijd de elasticiteit 19, 20, 21.
Daarnaast lieten meerdere studies na plaatselijke toepassing van niacinamide een duidelijke vermindering zien van de leeftijdsgebonden vergeling van de huid door de maillardreactie (spontane oxidatie en glycatie van eiwitten) 19, 20.
Cosmetologisch gebruik
Deze effecten kunnen helpen om sommige tekenen van huidveroudering terug te draaien. Niacinamide wordt daarom in cosmeceutische producten gebruikt in concentraties van 3,5% tot 5%.
Bij het formuleren van cosmeceutische producten moet hydrolyse van niacinamide en nicotinezuuresters tot nicotinezuur worden voorkomen. Daarom wordt een pH-bereik van 4 tot 7 aanbevolen.
Volgens studies behoort niacinamide tot de beste cosmeceutische ingrediënten; de werkzaamheid bij tekenen en symptomen van huidveroudering is aangetoond.
Bijwerkingen
Dagelijks of tweemaal daags gebruik van producten met niacinamide wordt over het algemeen goed verdragen; bijwerkingen worden niet verwacht.
