Stamcellen en Schoonheid | Werken Ze? Pas op voor Misleidende Claims

Wat zijn stamcellen?

Het menselijk lichaam bestaat uit ongeveer 37.000 miljard cellen. Het merendeel daarvan zijn gedifferentieerde cellen, die gespecialiseerd zijn in heel specifieke functies.

Zo vervoeren rode bloedcellen zuurstof, terwijl spiervezels na een zenuwprikkel korter kunnen worden.

Stamcellen zijn bijzondere ongedifferentieerde cellen. Ze komen onder meer voor in embryo's, foetaal weefsel, de navelstreng, het vruchtwater en ook in het volwassen lichaam.

Een gedifferentieerde cel kan alleen een identieke cel voortbrengen, terwijl stamcellen zich in principe onbeperkt kunnen vermenigvuldigen en kunnen uitgroeien tot andere celtypen waaruit het lichaam is opgebouwd.

Wanneer een stamcel zich deelt, kan zij een stamcel blijven of veranderen in een cel met een beperkter potentieel, die zich nog maar tot een beperkt aantal celtypen kan differentiëren.

Stamcellen hebben daarom twee fundamentele eigenschappen:

• zelfvernieuwing: door celdeling kunnen zij de voorraad stamcellen in stand houden;
• specialisatie: zij kunnen zich ontwikkelen tot cellen van specifieke weefsels en organen.

Op basis van deze laatste eigenschap, de zogenoemde potentie, worden verschillende soorten stamcellen onderscheiden.

Type stamcel	Kenmerken
Totipotent	Kan een volledig en functioneel organisme vormen; dit vermogen komt voor in de zygote tot en met het stadium van 8 cellen van de embryonale ontwikkeling.
Pluripotent	Stamt af van totipotente cellen en kan alle typen rijpe cellen vormen, dus alle cellen met een specifieke functie, maar geen volledig organisme meer.
Multipotent	Kan zich differentiëren tot een beperkter aantal nauw verwante celtypen.
Oligopotent	Kan zich slechts tot enkele celtypen differentiëren, zoals lymfoïde of myeloïde stamcellen.
Unipotent	Behoudt het vermogen tot zelfvernieuwing, maar kan slechts één celtype voortbrengen.

Voorbeelden van stamcellen die dermatologisch van belang zijn, bevinden zich in de basale laag van de opperhuid. Ze zorgen voor de vernieuwing van de opperhuid en voor het herstel van de huid na een wond. Andere stamcellen bevinden zich in de haarbulbus en maken de groei van lichaamshaar en hoofdhaar mogelijk.

Omdat stamcellen in verschillende andere celtypen kunnen veranderen, denken wetenschappers dat ze kunnen bijdragen aan de behandeling en het begrip van ziekten.

Ze kunnen bijvoorbeeld worden gebruikt om:

• in het laboratorium nieuwe cellen te kweken ter vervanging van beschadigde organen of weefsels;
• delen van organen of weefsels te herstellen die niet goed functioneren;
• de oorzaken van genetische afwijkingen in cellen te onderzoeken;
• te bestuderen hoe ziekten ontstaan of waarom sommige cellen zich tot kankercellen ontwikkelen;
• de veiligheid en werkzaamheid van nieuwe geneesmiddelen te testen.

Stamcellen en esthetische chirurgie

Stamcellen spelen een belangrijke rol in de regeneratieve geneeskunde, die beschadigde of verouderde weefsels probeert te herstellen en te vernieuwen.

Onderzoek met menselijke stamcellen loopt al vele jaren binnen specifieke gebieden, zoals neurologie, oncologie en stofwisselingsziekten. Naar het gebruik van stamcellen in de esthetische geneeskunde en chirurgie is echter nog maar weinig onderzoek gedaan.

Stamcellen uit vetweefsel

De dermatologisch meest interessante stamcellen zijn mesenchymale stromale cellen (MSC's). Dit zijn multipotente stamcellen die kunnen differentiëren tot bot, kraakbeen, spier- en vetweefsel.

Tot de MSC's die in de dermatologie het meest worden toegepast behoren uit vetweefsel afkomstige stamcellen (ADSC's). Ze worden na uitbreiding in vitro afzonderlijk gebruikt of samen met de stromale vasculaire fractie (SVF) ¹.

Bij lipofilling wordt lichaamseigen vet als vulmateriaal getransplanteerd om zachte weefsels op verschillende plaatsen in het lichaam meer volume te geven, bijvoorbeeld bij een borstvergroting of de behandeling van lipoatrofie in het gezicht.

Nadat vet bij de patiënt is weggezogen, kan het worden bewerkt om het gehalte aan stamcellen te verhogen, met name het aantal stromale cellen uit vetweefsel, ook ASC's of ASDC's genoemd.

Deze bewerking lijkt de overleving van het vettransplantaat te verbeteren en de resorptie van het geïnjecteerde vet tegen te gaan, die de belangrijkste beperking van lipofilling vormt ^{2, 3, 4}.

Ook bij de behandeling van littekens in het gezicht, brandwonden en tekenen van veroudering zijn mogelijke voordelen waargenomen ^{5, 6, 7, 8}.

Andere celbronnen die voor dermatologische aandoeningen worden onderzocht zijn stamcellen uit beenmerg (BM-MSC), vruchtwater (AFSC), navelstreng (UB-MSC) en Wharton's jelly (WJ-MSC) ⁹.

Zo zijn BM-MSC's in combinatie met fibrinelijm gebruikt in wondverbanden voor brandwonden, waarbij ze een aanzienlijk snellere genezing bleken te bevorderen ^{10, 11}.

Transplantatie van lichaamseigen fibroblasten

Een door de Amerikaanse FDA goedgekeurde celtherapie heet Azficel-T. Hierbij worden fibroblasten van de patiënt achter het oor afgenomen, gedurende 90 dagen gekweekt en vervolgens tijdens een reeks behandelingen opnieuw geïnjecteerd.

Transplantatie van lichaamseigen fibroblasten is bedoeld om het uiterlijk van matige tot ernstige rimpels in de nasolabiale plooien bij volwassenen te verbeteren ^{12, 13}.

Fibroblasten zijn de voornaamste cellen van het bindweefsel. Ze produceren collageen, elastine en andere bestanddelen van de extracellulaire matrix (ECM), evenals belangrijke groeifactoren.

Fibroblasten zijn echter geen stamcellen.

PRP

PRP (plaatjesrijk plasma) wordt toegepast in uiteenlopende klinische situaties, waaronder orthopedie, oogheelkunde en wondgenezing. Het fungeert als een geconcentreerde bron van groeifactoren die de weefselregeneratie kan ondersteunen.

Het is echter misleidend om PRP als stamceltherapie op de markt te brengen.

Plaatjesrijk plasma wordt namelijk bewerkt om bloedplaatjes en de bijbehorende groeifactoren te concentreren, maar het bevat geen stamcellen.

Stamcellen in cosmetica

Vanwege de ethische, wettelijke én industriële problemen rond het gebruik van menselijke of dierlijke stamcellen heeft cosmetisch onderzoek zich vooral gericht op plantaardige stamcellen.

Plantaardige stamcellen

Net als mensen en dieren hebben planten een voorraad stamcellen die nodig is voor een normale groei.

Een van deze stamcelzones bevindt zich in de wortel, een andere in de groeipunten, de zogenoemde meristemen.

Deze stamcellen sturen de ontwikkeling van de plant en kunnen in potentie een volledige plant regenereren.

Het is daarom logisch om te vragen of deze unieke eigenschap van planten kan worden gebruikt om de regeneratie van dierlijk en menselijk weefsel te verbeteren.

Op basis van de huidige kennis luidt het antwoord nee. Dat betekent echter niet dat extracten van plantaardige stamcellen geen nuttige stoffen kunnen bevatten.

Werken ze?

Los van reclameclaims die de cosmetische werkzaamheid van plantaardige stamcellen op wetenschappelijk onhoudbare wijze overdrijven, zijn er enkele interessante onderzoeken gepubliceerd.

De eerste experimentele studies werden in vitro uitgevoerd, waarbij kweken van huidfibroblasten met plantaardige stamcellen werden geïncubeerd.

Deze studies wezen onder meer op een mogelijk vermogen om het verouderingsproces van huidfibroblasten terug te dringen door de expressie te verhogen van verschillende genen die belangrijk zijn voor celproliferatie en -groei ¹⁶.

Een klinische studie bij 104 blanke vrouwen in de premenopauze, menopauze of postmenopauze onderzocht 4 cosmetische serums met werkzame stoffen uit meristeemcellen van de geneeskrachtige planten Leontopodium alpinum, Buddeleja davidii, Centella asiatica en Echinacea angustifolia.

Na 4 weken behandeling, waarbij 2 van de 4 serums werden gecombineerd, was de biologische huidleeftijd 5,2 jaar lager dan bij aanvang. De werkzame stoffen uit plantaardige meristeemcellen verbeterden onder meer de hoeveelheid collageenvezels en de structuur van het collageennetwerk in de gezichtshuid ^16a.

Klinische studies met lichaamseigen lipoaspiraat dat rijk was aan stamcellen uit menselijk vetweefsel, lieten na intradermale injectie verbeteringen zien in de huidtextuur en rimpeldiepte ^{16b, 16c}. Voor een betrouwbare beoordeling van deze behandelingen voor huidverjonging zijn echter nog gestandaardiseerde protocollen, objectieve meetmethoden en langdurige follow-up nodig ^16d.

Levende stamcellen of stamcelextracten?

Cosmetica bevatten geen levende stamcellen, maar alleen dode plantaardige cellen of extracten daarvan. Die kunnen vanzelfsprekend niet op dezelfde manier functioneren als levende stamcellen.

Cosmetica bevatten doorgaans stamcelextracten. Eventuele voordelen voor de huid berusten daarom niet op genetische interactie, maar op de antioxidanten en andere plantaardige stoffen in deze extracten.

Overwegingen

Zelfs wanneer de in vitro aangetoonde voordelen ook in vivo zouden optreden, zouden plantaardige stamcellen als levende cellen in de cosmetische formule moeten worden opgenomen en daarin levensvatbaar moeten blijven.

Vervolgens zou een drager nodig zijn die deze levende cellen diep in de huid laat doordringen.

Daarmee zou alleen aan de eerste voorwaarden zijn voldaan; daarna zou nog moeten worden vastgesteld of er in vivo daadwerkelijk voordeel bestaat en welke biologische mechanismen daarbij betrokken zijn.

Hoewel de belofte om huidweefsel te regenereren marketingtechnisch aantrekkelijk klinkt, zou de sciencefictionachtige hypothese van interactie tussen plantaardige en menselijke stamcellen niet noodzakelijk positieve effecten hebben.

Ook wratten door het papillomavirus en tumoren ontstaan bijvoorbeeld door ongecontroleerde celgroei als gevolg van genetische afwijkingen.

Omdat cosmetica geen levende stamcellen bevatten, is dit hypothetische risico in de praktijk niet aan de orde.

Mogelijke voordelen

Technieken voor het kweken van plantencellen bieden veel mogelijkheden, ook los van enige genetische interactie.

Zo kunnen extracten worden verkregen met een hogere concentratie werkzame stoffen dan in het natuurlijke plantenmateriaal.

Dergelijke extracten kunnen worden gebruikt om cosmetica of voedingssupplementen te produceren die bijzonder rijk zijn aan werkzame stoffen.

Zo is een wateroplosbare cosmetische werkzame stof geproduceerd uit vloeibare tomatenculturen (Lycopersicon esculentum) met zeer hoge concentraties van bepaalde flavonoïden en fenolzuren, waaronder rutine, coumarinezuur, protocatechuzuur en chlorogeenzuur. Dit kan duidelijk worden toegepast in cosmetische formuleringen voor huidverzorging en huidverfraaiing ¹⁵.

Literatuur