Ceramiden | Wat zijn het, waar dienen ze voor en hoe gebruikt u ze?

INHOUD VAN HET ARTIKEL

Inleiding

Ceramiden zijn een bijzonder type lipiden dat wordt aangemaakt door huidcellen die keratinocyten worden genoemd.

Ze zijn ook belangrijk voor de ontwikkeling van de hersenen en het zenuwstelsel, maar zijn bij het grote publiek vooral bekend vanwege hun belang voor de huidverzorging.

Cosmetica met ceramiden vullen de natuurlijke productie van ceramiden in de huid aan, die bij het ouder worden en bij irriterende huidaandoeningen doorgaans afneemt.

Deze producten helpen de integriteit van de huidbarrière te herstellen en irritatie tot een minimum te beperken. Ze kunnen ook een rol spelen bij de behandeling van eczeem en psoriasis.

De lipidenbarrière

De huid vormt de eerste verdedigingslinie van het lichaam tegen invloeden van buitenaf, en dan vooral de hoornlaag van de opperhuid. Deze laag vervult daarnaast nog een andere zeer belangrijke taak: ze voorkomt overmatige uitdroging.

De hoornlaag bestaat structureel uit een meercellige organisatie die wordt beschreven met het „baksteen-en-mortelmodel”: de cellen zijn de bakstenen en de lipidenmatrix is de mortel.

De „mortel” sluit de ruimten tussen de cellen af en bestaat uit een hydrofobe extracellulaire matrix van:

vetzuren;
cholesterol;
ten minste 10 verschillende moleculen uit de familie van de ceramiden.

Ceramiden rangschikken zich met name tot een soort waterdichte mortel, die het juiste vochtgehalte behoudt en het lichaam tegelijk beschermt tegen mogelijke invloeden van buitenaf.

Veroudering, immuunstoornissen en de schadelijke werking van ultraviolette straling en reactieve zuurstofsoorten tasten geleidelijk de integriteit van de huidbarrière aan. Daardoor worden eerst de huid en vervolgens het hele lichaam blootgesteld aan mogelijke ziekteverwekkende invloeden.

Samen met cholesterol en verzadigde vetzuren vormen ceramiden een ondoordringbare beschermlaag die overmatig waterverlies door verdamping helpt voorkomen en het binnendringen van micro-organismen tegengaat.

Wat zijn ceramiden?

Ceramiden zijn moleculaire complexen uit de grote familie van de sfingolipiden. Ze verschillen onderling van structuur en bestaan uit sfingosinederivaten die aan vetzuren zijn gebonden.

Verschillen in het type gebonden vetzuren, de verzadigingsgraad en een eventuele hydroxylering maken deze familie chemisch heterogeen.

Ceramiden hebben doorgaans een zeer hoog smeltpunt en zijn bij fysiologische temperaturen vast. Ze worden bovendien gekenmerkt door een kleine polaire kopgroep, die zeer belangrijk is voor hun biologische functie.

Chemisch gezien vormen ceramiden samen met de lamellaire structuren van de hoornlaag en de overige vetzuren in de matrix zowel een biochemische als een fysieke barrière.

Functies

In de loop der jaren hebben verschillende onderzoeken mogelijke dermatologische toepassingen van exogene ceramiden onderzocht. Naast hun klassieke barrièrefunctie werd ook een bijzonder belangrijke celregulerende werking beschreven.

Volgens deze onderzoeken vervullen ceramiden onder meer de volgende functies:

differentiërende functie: ondersteunt de rijping van de hoornlaag en de oppervlakkige verhoorning;
proliferatieve functie: reguleert cyclineafhankelijke mechanismen van celdeling;
apoptotische functie: is nodig voor de regulering van de normale celvernieuwing en zorgt zo voor contactinhibitie.

Bronnen van ceramiden

Gezien de complexe organische synthese van ceramiden is het biologische belang van deze moleculen gemakkelijk te begrijpen.

Ceramiden worden tijdens de normale differentiatie van keratinocyten via exocytose vrijgegeven.

Eerst worden ze als glucosylceramiden opgeslagen in specifieke blaasjes. Vervolgens komen ze tijdens de geleidelijke differentiatie van de epidermale cellen vrij in de extracellulaire ruimte.

Specifieke enzymen in de matrix, de zogeheten cerebrosidasen, splitsen het suikerresidu af. Zo ontstaan de ceramiden die chemisch bijdragen aan de samenhang van de extracellulaire matrix en het behoud van het watergehalte.

Sommige ceramidemoleculen worden vervolgens verder afgebroken door ceramidasen. Daarbij ontstaan biologisch actieve moleculen zoals fytosfingosine en sfingosine, die de celactiviteit nauwkeurig kunnen regelen.

Waar worden ceramiden uit gewonnen?

De biologische en biosynthetische complexiteit van deze moleculen gaat ook gepaard met een complex chemisch en industrieel productieproces.

De winning uit dierlijke bronnen — vooral uit varkens en runderen — is vanwege mogelijke hygiënische en gezondheidsrisico’s verlaten. Vervolgens werden plantaardige bronnen geïdentificeerd, met name tarwe en jojobaolie.

Ondanks enkele positieve resultaten hebben de chemische verschillen tussen deze ceramiden en menselijke ceramiden ertoe geleid dat het onderzoek, vooral binnen de biotechnologie, zich is gaan richten op de productie van menselijke ceramiden uit gist. Daarbij zijn uitstekende resultaten behaald op het gebied van zowel veiligheid als de relatie tussen structuur en functie.

Een klinisch onderzoek met een tarwe-extract dat rijk was aan ceramiden liet een betere hydratatie van de huid zien bij personen die het extract innamen in plaats van een placebo. Dit wijst naast cosmetisch gebruik ook op een mogelijk nut van inname via de voeding ¹.

Ceramiden in cosmetica

Anders dan gewone hydraterende producten, die vooral de bovenste huidlaag opnieuw van vocht voorzien, zijn cosmetica met ceramiden bedoeld om de vochttoestand van de hele huid te optimaliseren door de normale samenhang tussen de cellen te herstellen.

Cosmetica met ceramiden kunnen daarom geschikt zijn om:

de huid opnieuw van vocht te voorzien;
de oppervlakkige lipidenfilm te herstellen;
de fysiologische huidbarrière te herstellen;
de normale celstofwisseling van de opperhuid te bevorderen;
de medicamenteuze behandeling van immuungemedieerde aandoeningen met huidverschijnselen te ondersteunen;
een merkbare anti-agingwerking uit te oefenen.

Een aanvullende behandeling met hydraterende producten, met name met producten die ceramiden bevatten, kan ook bij mensen met acne worden overwogen ².

Een klinisch onderzoek onder 15 gezonde Aziatische vrouwen van 20 tot 30 jaar, bij wie de gezonde huid vooraf met natriumlaurylsulfaat als irriterende stof was behandeld, toonde aan dat plaatselijke toepassing van O/W-emulsies met ceramide 1, ceramide 3 of beide — tweemaal daags gedurende 28 dagen — de barrièrefunctie en daarmee de hydratatie van de huid verbeterde ³.

Als alternatief voor de rechtstreekse toepassing van kostbare ceramiden konden ook plaatselijke toepassingen van een mengsel van verschillende plantaardige oliën het ceramidegehalte van de huid verhogen en tegelijk de hydratatie van de hoornlaag en de barrièrefunctie van de verouderde huid verbeteren ⁴.

Hetzelfde geldt voor sommige crèmes met postbiotische extracten die rijk zijn aan sfingomyelinase, een enzym dat nodig is om het van nature in de huid aanwezige sfingomyeline om te zetten in ceramiden ^{5, 6}.

Een andere mogelijkheid is de orale inname van ceramiden.

Voorzorgsmaatregelen

Verschillende onderzoeken laten zien dat een overmatige ophoping van ceramiden in de hoornlaag het normale cellulaire evenwicht kan verstoren en afwijkende reacties kan bevorderen.

Naast mogelijke bijwerkingen door onverdraagzaamheid voor producten en hulpstoffen moet rekening worden gehouden met de individuele gevoeligheid voor dit type producten, vooral bij een vette en atopische huid.