Wat Is Het
De fotodynamische therapie (PDT) is een medische behandeling die gebruikmaakt van 2 elementen:
- een lichtbron
- een fotosensibiliserende chemische stof.
Deze chemische stof kan plaatselijk (rechtstreeks op de huid) worden aangebracht of systemisch worden toegediend (oraal of via een injectie).
De lichtbron activeert vervolgens de fotosensibiliserende stof, die na activering vrije radicalen vormt en schade veroorzaakt in de weefsels waarin zij zich heeft opgehoopt.
De fotosensibiliserende stof is niet giftig zolang zij niet door licht wordt geactiveerd. Na lichtactivering wordt zij echter toxisch voor het doelweefsel.
Fotodynamische therapie heeft toepassingen in zowel de oncologie als de plastische en esthetische dermatologie.
Pijn, oedeem, erytheem, pigmentatie en puistjes behoren tot de belangrijkste bijwerkingen van de behandeling; de meest voorkomende klacht is pijn tijdens de behandeling.
De meest gebruikte fotosensibilisatoren voor plaatselijk gebruik zijn 5-aminolevulinezuur (ALA) en 5-ALA-methylester (MAL of methylaminolevulinaat). De intraveneus gebruikte middelen bij oncologische therapie zijn hier te raadplegen.
Waarvoor Wordt Het Gebruikt
Fotodynamische therapie wordt met succes gebruikt voor neoplastische, inflammatoire en infectieuze huidaandoeningen.
Daarnaast wordt zij toegepast in de oogheelkunde en de esthetische geneeskunde.
Een van de sterke punten is het hoge veiligheidsprofiel, ook bij oudere en/of immuungecompromitteerde personen.
Oncologische Toepassingen
Oncologische fotodynamische therapie is een behandeling waarbij speciale geneesmiddelen, soms fotosensibiliserende middelen genoemd, samen met licht worden gebruikt om tumorcellen te doden.
De behandeling is bedoeld om selectieve necrose en/of apoptose van tumorcellen of precancereuze cellen te veroorzaken.
Dit effect wordt bereikt door geschikte fotosensibiliserende stoffen toe te dienen, gevolgd door bestraling met licht (met een emissiespectrum dat past bij het absorptiespectrum van de gebruikte fotosensibilisator).
In de meeste gevallen is de aanwezigheid van zuurstof noodzakelijk.
De fotosensibilisator kan plaatselijk worden aangebracht (bijvoorbeeld bij huid-, endometrium- en blaastumoren) of systemisch worden toegediend.
In het laatste geval wordt de lichtbron opgewekt door een speciale sonde die in het lichaam wordt ingebracht en tot aan het behandelingsgebied wordt geleid. Bij kanker van de longen wordt bijvoorbeeld een bronchoscoop met optische vezels via de neus naar de plaats van de laesie gebracht.
Fotodynamische therapie maakt het, althans in theorie, mogelijk om uiterst selectief te werk te gaan omdat de sensibiliserende stof (ten minste de ideale stof) alleen schade veroorzaakt wanneer zij door de lichtbron wordt geactiveerd.
Voorbeelden van ‘inwendige’ tumoren die met fotodynamische therapie kunnen worden behandeld zijn:
- kleincellig longcarcinoom
- slokdarmkanker
- slokdarmlaesies die kwaadaardig kunnen worden
- bepaalde vormen van blaaskanker
- bepaalde alvleeskliertumoren
- kanker van de galwegen (cholangiocarcinoom).
Hoe Werkt Het
Door licht te absorberen, vormt de fotosensibiliserende stof reactieve zuurstofsoorten (ROS).
Deze ROS (waaronder vrije radicalen, singletzuurstof, superoxide-anion en waterstofperoxide) kunnen op hun beurt de tumorcel vernietigen en doen afsterven.
Meer specifiek kunnen ROS:
- tumorcellen zowel door necrose als door apoptose doden;
- de microcirculatie van de tumor zelf beschadigen en zo een infarct veroorzaken;
- een immuunrespons tegen kanker- en precancereuze cellen activeren.
Deze mechanismen kunnen elkaar beïnvloeden, en het relatieve belang van elk mechanisme in de totale reactie tegen de tumor moet nog worden vastgesteld.
Toepassingen in de Oncologische Dermatologie
De behandeling van niet-melanome huidtumoren is de klassieke en voornaamste toepassing van fotodynamische therapie.
Binnen de oncologische dermatologie kunnen in dit verband twee groepen aandoeningen worden onderscheiden die met fotodynamische therapie kunnen worden behandeld:
- precancereuze laesies:
- Actinische keratose
- Ziekte van Bowen
- Erytroplasie van Queyrat
- Actinische cheilitis
- Leukoplakie
- eigenlijke oncologische laesies:
- Basaalcelcarcinoom
- Plaveiselcelcarcinoom
- Keratoacanthoom
- Huidmetastasen
- Extramammaire ziekte van Paget
- Primaire cutane lymfomen:
- Primair cutaan T-cellymfoom
- Primair cutaan B-cellymfoom
Toepassingen in Plastische en Esthetische Dermatologie
Buiten de oncologie kan fotodynamische therapie in de dermatologie voor therapeutische of esthetische doeleinden worden gebruikt.
Fotodynamische therapie kan bijvoorbeeld worden gebruikt om de volgende verschijnselen te verwijderen of minder zichtbaar te maken:
- ouderdomsvlekken
- sproeten
- geboortevlekken
- spataderen
- gesprongen of verwijde bloedvaten
- acne
- rosacea
- terminale haren (op het gezicht, de hals, de rug, oksels, armen, benen en liesstreek)
- alopecia areata
- wratten en condylomen
- onychomycose
- cutane leishmaniasis
- tekenen van fotoveroudering (chronische zonneschade of fotoveroudering): rimpels fijne, een ruwe huid, , een ruwe huid, actinische elastose hyperpigmentatie in vlekken.
Anti-acne-effecten
Bij een huid met acne vermindert fotodynamische therapie de talgklierafscheiding en folliculaire hyperkeratose.
Daarnaast remt zij bacteriën die betrokken zijn bij het ontstaan van acne, zoals Propinobacterium acnes.
Antirimpelwerking
De gunstige effecten die bij een verouderde huid worden waargenomen, worden vermoedelijk veroorzaakt door 1:
- samentrekking van de collageenvezels (verbetering van de huidstructuur),
- een verhoogde synthese van eiwitten van de extracellulaire matrix (toename van het dermale volume)
- een toename van de synthese van collageen en elastine.
Werkt Het?
De werkzaamheid van fotodynamische therapie is inmiddels aangetoond door talrijke wetenschappelijke publicaties en het brede klinische gebruik.
De met PDT behaalde resultaten hangen echter sterk samen met het toegepaste protocol (bijvoorbeeld het type en de hoeveelheid fotosensibiliserende stof, de kenmerken van de lichtstraling, de duur en plaats van de behandeling enz.).
De in de literatuur beschreven patiëntengroepen lopen sterk uiteen; daarom is het moeilijk algemene succespercentages te noemen.
Werkzaamheid Tegen Kanker
In de klinische praktijk kan oncologische fotodynamische therapie worden gecombineerd met chirurgie, radiotherapie of chemotherapie.
In vergelijking met deze behandelingen wordt PDT duidelijk beter verdragen, omdat gezond weefsel relatief wordt gespaard. Hierdoor is de behandeling bijzonder geschikt voor huidaandoeningen en gevoelige gebieden, zoals hoofd en hals.
Sinds de wettelijke goedkeuring, meer dan 30 jaar geleden, is PDT in talrijke onderzoeken bestudeerd en effectief gebleken bij bepaalde tumoren en precancereuze laesies; bovendien wordt zij beschouwd als een effectieve palliatieve behandeling bij gevorderde ziekte 2.
Fotodynamische therapie kan ook vóór, tijdens of na een operatie en in combinatie met andere behandelmethoden worden gebruikt om het resultaat te verbeteren.
| Voor- en Nadelen van Oncologische Fotodynamische Therapie | |
| Voordelen | Nadelen |
|
|
Werkzaamheid Tegen Acne
Een systematische review uit 2016 concludeerde dat fotodynamische therapie een ‘veilige en effectieve behandelmethode’ is voor acnelaesies 2.
Werkzaamheid Tegen Rimpels
Wat specifiek de behandeling van fotoveroudering betreft, hebben verschillende onderzoeken aangetoond dat fotodynamische therapie met ALA + IPL-behandeling beter werkt dan intense pulsed light alleen voor het verbeteren van kenmerken van fotoveroudering (bijvoorbeeld kraaienpootjes, een ruwe huid, hyperpigmentatie, teleangiëctasieën en actinische keratosen) 1, 2.
Vergelijkbare voordelen zijn ook waargenomen bij ALA of MAL in combinatie met blauw of rood licht 1, 2.
Een andere fotosensibiliserende stof (hexylaminolevulinaat — HAL) liet voordelen en minimale bijwerkingen zien in combinatie met rood licht, blauw licht of intense pulsed light bij volwassenen met zichtbare tekenen van veroudering en zonneschade 1.
Procedure
Fotodynamische therapie wordt doorgaans poliklinisch uitgevoerd.
De arts gebruikt normaal gesproken geen verdoving, tenzij het te behandelen gebied zich in het lichaam bevindt.
PDT wordt in verschillende stappen uitgevoerd.
Fase 1
De arts of specialist brengt het sensibiliserende geneesmiddel aan (plaatselijk of intraveneus, afhankelijk van de situatie); vooraf kan een ‘activator’ nodig zijn, een stof die de opname of werking van de fotosensibilisator verhoogt.
Bij een plaatselijke behandeling wordt het te behandelen gebied afgedekt om blootstelling aan lichtbronnen en zonlicht te voorkomen.
Fase 2
Vervolgens moet de fotosensibilisator voldoende tijd krijgen om zich in het doelweefsel te concentreren.
De tijd tussen de toediening van het geneesmiddel en het aanbrengen van het licht wordt het geneesmiddel-lichtinterval.
Bij inwendige tumoren kan dit één tot drie dagen duren. Bij plaatselijke behandelingen kan 1-2 uur tot 18-24 uur voldoende zijn.
Fase 3
De arts richt een lichtbron met de geschikte golflengte op het te behandelen gebied.
Daardoor produceert de chemische stof toxische zuurstof die de tumorcellen doodt.
Deze stap duurt doorgaans enkele minuten tot een uur.
Na de Behandeling
Na elke behandeling worden op plaatselijke laesies verzachtende en licht antiseptische verbanden aangebracht totdat het re-epithelisatieproces voltooid is.
Fotosensibiliserende stoffen die intraveneus worden toegediend veroorzaken langdurige perioden van lichtgevoeligheid van de huid, waarin patiënten direct zonlicht moeten vermijden en zonbescherming moeten gebruiken.
Bijwerkingen
Fotodynamische therapie kan vroeg of laat optredende bijwerkingen veroorzaken.
Erytheem, pijn, brandwonden, oedeem, jeuk, schilfering en pustelvorming, vaak in combinatie, worden geregeld waargenomen tijdens de blootstelling aan de lichtbron en in de uren/dagen direct na de behandeling.
De meest voorkomende klacht van patiënten is pijn tijdens de lichtbehandeling. Sommige pijnonderzoeken wezen uit dat ALA meer pijn veroorzaakt dan MAL, terwijl andere onderzoeken vergelijkbare pijn bij beide fotosensibilisatoren vonden.
Zeldzame complicaties zijn netelroos, contactdermatitis op de plaats waar de fotosensibilisator is aangebracht en erosieve pustuleuze dermatose.
Het risico op postinflammatoire hyperpigmentatie is hoger bij donkere huidtypen (> 5).
Contra-indicaties
Contra-indicaties voor fotodynamische therapie zijn een niet-reagerende tumor, een voorgeschiedenis van porfyrie, systemische lupus erythematodes, lichtgevoelige dermatosen en allergie voor de fotosensibiliserende stof.
